NHẬN THỨC BẢN CHẤT CUỘC ĐỜI

Cuộc đời là một trường học đầy ý nghĩa, nhưng mỗi người thường nghĩ cuộc sống vốn dĩ không như ý của mình. Sự thật mỗi chúng ta khi hiện diện trong hình hài con người đều có một nguồn tự do tuyệt đối được ẩn kín từ bên trong, nhưng phần đông loài người vẫn còn chìm ngập trong bế tắc của tâm trí quay cuồng khổ lụy nên không thấy được điều ấy. Muốn khám phá ra cội nguồn an bình và tự do tuyệt đối ấy, đầu tiên chúng ta cần nhận thức rõ nguyên nhân và bản chất khổ đau của mỗi phận người.
NHẬN THỨC BẢN CHẤT CUỘC ĐỜI
16/03/2019, viết bởi An Nguyên, danh mục Suy Ngẫm

Đau khổ, theo định nghĩa thông thường, chính là điều gì có tác động xấu đối với tiến trình tâm – sinh – vật lý của con người. Không ai lấy làm lạ khi nghe đến từ “khổ” vì mọi người ai cũng dường như từng nếm qua mùi vị của nó! Khổ đau, mặc dù con người không hề muốn, vẫn cứ tồn tại như là điều bất di bất dịch từ ngàn xưa cho đến ngàn sau.

Thật không khó để liệt kê ra hết những nỗi thống khổ trên thế gian, và khổ đau vốn đa hình đa dạng. Chúng sanh khi lọt lòng mẹ đã cất tiếng khóc chào đời vì trong thâm sâu ý thức của nó đã biết cuộc đời vốn đầy dẫy khổ đau; rồi từ đó theo thời gian, nổi đau khổ cứ chồng chất lên thêm, theo ta mãi cho đến khi xuống mồ.

Ước muốn của nhân loại xưa nay là làm thế nào để giải quyết và hạn chế vấn đề khổ đau. Tất cả thế giới đã và đang vận dụng toàn bộ tâm trí vốn rất thông minh của con người để phát triển tối đa những hạnh phúc và hạn chế tối đa những đau khổ, bằng cách nghĩ ra vô số phát minh phục vụ cho nhu cầu đời sống càng nhiều càng tốt. Con người chạy trốn khổ đau bằng mọi cách mà họ nghĩ ra và có được, về phương diện vật chất lẫn tinh thần. Nhờ sự tiến bộ của khoa học kỹ thuật đã tạo nên một thế giới hiện đại, văn minh hơn, đáp ứng nhu cầu cuộc sống được nhiều hơn, nhưng tất cả mọi phát minh kỹ thuật vật chất ấy chỉ giúp giải quyết vấn đề hời hợt ở trên bình diện bề mặt. Ngày nay nhân loại hưởng thụ dục lạc dưới nhiều hình thức như sở hữu rất nhiều thứ vật chất cao cấp mà cách đây vài thập kỷ chỉ có ở trong những giấc mơ, nhưng tận cùng trong tâm trí nhân loại vẫn hiểu rằng mình chưa thật sự thoát khỏi vòng khổ lụy. Những cuộc chiến vô nghĩa, những bạo động bạo tàn, nhữngvũ khí mà có thể giết chết toàn bộ loài người trong tích tắt đang lan tràn khắp nơi là những minh chứng thiết thực.

Mồi lửa phương tiện của: tài, sắc, lợi, danh hay thất tình lục dục… đã cuốn con người trong vòng quay cuồng của khổ đau liên miên bất tận. Trong phạm vi bài viết này, chúng tôi chỉ nói sơ về nổi khổ của cuộc đời và quan niệm về khổ đau cũng như con đường thoát khổ trong đạo Phật.

Con người thường tham muốn sở hữu càng nhiều thứ càng tốt, khi đã sở hữu nhiều thứ rồi thì con người lại muốn sở hữu những gì trường cử và vững chắc hơn, và rõ ràng người ta lại bị lệ thuộc vào những gì mình sở hữu, nếu gặp điều trái ý bất toại nguyện thì còn người lúc này lại muốn chạy trốn  vào trạng thái phi hữu.

Khi đời sống con người đạt đến những tiến bộ vật chất tột bậc thì khổ đau lại bộc phát khắp nơi theo tỉ lệ nghịch; những dịch bệnh lạ lùng cướp đi hàng loạt sinh mạng; những vụ khủng bố bạo tàn reo rắc đau thương, những cuốc chiến với nhiều vũ khí hiện đại xảy ra từng ngày trên trái đất; những trận thiên tai, lũ lụt, động đất,…; khi đời sống tinh thần lâm vào ngõ cụt như đã khiến bao tệ nạn xã hội cứ phát sinh và tăng dần lên mãi.

Khổ đau dù về vật lý, sinh lý hay tâm lý, luôn là đề tài quan trọng của con người. Có thể nói rằng, mọi khổ đau đều là kinh nghiệm về những mức độ và hình thức khác nhau của những điều bất như ý. Thân xác và tiến trình tâm sinh vật lý của mỗi người luôn tương quan mật thiết và ảnh hưởng qua lại với nhau theo quy luật của nó. Khổ đau về mặt tâm lý mà mỗi người phải trải qua như những nhát cắt vào đời sống của phận người, con người tìm mọi cách vượt qua, nhưng tất cả mọi con đường cuối cùng đều chìm trong sự tuyệt vọng. Thân phận nhiều khổ đau của kiếp nhân sinh làm cho tâm lý suy sụp và chính đau khổ tinh thần tác động lên thể xác và phủ bóng tối lên thế giới.

Cô đơn trước hố thẳm của hư không chính là một nỗi thống khổ mà con  người không thể lý giải và  sợ hãi nhất. Người ta thường thấy mình cô đơn, thực sự cô đơn ngay trong chính hình hài của mình vì mọi thứ cuối cùng chỉ đi đến nấm mồ hố thẳm. Vì thế, mỗi người thường tìm cách cố gắng để đào thoát sự cô đơn, tăng cường và làm cho bản ngã lớn mạnh hay tồn tại mãi mãi. Nhưng phải nhìn nhận rằng, mục đích ấy, con nguời xem ra không thể đạt được. Người ta có thể thành công rất vang dội, hay cùng nhau lập thành nhóm hoặc sinh hoạt tập thể và phát triển rất mạnh mẽ. nhưng chừng đó thôi. Khi cảm nghiệm thực sự về đời sống, con người vẫn thấy mình rất cô đơn – nỗi cô đơn không cùng và toàn diện. Việc tìm kiếm một lý tưởng, sự kiện, người hay một tổ chức nào đó để giúp mình thoát khỏi cô đơn trước hố thẳm thời gian kia quả là một điều không thể.

Quả thật chúng ta càng muốn xa lánh và chạy trốn khổ đau thì khổ đau như càng tăng thêm lên, bởi ngay chính thái độ xa lánh và chạy trốn ấy cũng đã là nổi niềm đau khổ.

 Hạnh phúc và lòng ham muốn có được hạnh phúc cũng đã chất chứa khổ đau vì cứ ảo tưởng cất công tìm kiếm, thường khi con người có được những trạng thái hạnh phúc nào đó nhưng họ thấy rõ những hạnh phúc của cuộc người vốn rất mong manh, họ muốn ôm ấp, gìn giữ và duy trì trạng thái hạnh phúc đó mãi. Do lòng tham đắm nên đa phần đều lo sợ hạnh phúc của mình đang có sẽ tụt khỏi tầm tay, từ đó sống trong cảnh bất an lo lắng, và cuộc sống mỗi người vốn dĩ có rất nhiều điều lo lắng như thế. Khi hạnh phúc ra đi theo định luật vô thường, để lại cho họ nỗi nuối tiếc muộn phiền không dứt. Có nhiều khi chúng ta thấy hạnh phúc đôi khi tồn tại quá lâu cũng biến thành chán chường đau khổ. Như một người ăn một món ăn thấy rất ngon, nhưng thử ngồi ăn mãi ăn mãi mỗi món ấy thì món ăn đấy cũng trở thành thứ đau khổ. Thật tình là cho dù có đạt được thật nhiều thứ như những gì mà con người vốn mơ ước thì trong thâm sâu của tâm trí, vẫn còn nguyên những khát ái, những nỗi niềm mà con người cảm nhận không thể mãn nguyện.

Cũng có thể đưa ra ở đây thêm một phương diện khổ đau bất mãn khác của tâm lý, mà dường như ai cũng thường trải qua, nhiều khi ta thấy mình ở trong trạng thái trống không: không vui, không buồn, vô vị,… ! Phần đông chúng ta không chịu đựng nổi trạng thái nhạt nhẽo đó, tâm trí cứ miên man lôi kéo ta về vấn đề này hay vấn đề khác, vọng tưởng quá khứ, tưởng tượng tương lai... Thế rồi, ta đi tìm sự khỏa lấp nỗi trống trải kia bằng mọi cách mà ta nghĩ ra được. Chính sự lăng xăng tìm kiếm thú vui của tâm trí để khỏa lấp ấy tạo nên nỗi khổ tâm lý này.

Theo giáo Pháp của Đức Phật thì khổ đau là một chân lý (Khổ đế)! Con người ai cũng phải chịu khổ đau do định luật nghiệp báo. Từ vô minh, chúng ta đã gieo biết bao nhiêu hành động thiện và bất thiện nên khi sinh ra đời, chúng ta phải nhận lấy kết quả của những hành động quá khứ ấy. Ngày nào mà ta vẫn còn luân hồi sinh tử thì ngày ấy ta còn phải chịu đựng đau khổ. Khổ đế được đề cập trong đạo Phật có thể định nghĩa khái quát là:

- Những biến đổi từ vật lý đến sinh lý như sanh, già bệnh, chết cùng các trạng thái tâm lý như thương, ghét, uất ức, sầu muộn, lo lắng, sợ hãi, thù hận, chán chường, tuyệt vọng…!

- Với nghĩa trừu tượng triết học thì cái gì khó chịu đựng, khó kham nhẫn, hư vô, ảo ảnh, khó nắm bắt, không thực, bất toại nguyện… đều là khổ đế!

Những lời dạy của Đức Phật về khổ không phải mang ý nghĩa cho chúng ta một thái độ sống bi quan yểm thế nào cả, mà là nhắm đến khả năng trang bị cho chúng ta hiểu biết như thực về bản chất cuộc đời.

Giáo Pháp của Đức Phật hướng dẫn cho ta một tinh thần chủ đạo là dạy cho ta khám phá ý nghĩa đích thực của các sự thật đang hiện hữu. Nhờ hiểu biết và thấu suốt cuộc đời theo đúng sự thật của bản chất, giúp ta vứt bỏ những lớp ảo tưởng thành kiến, chặn đứng căn cội sinh ra khổ đau mà chủ yếu là những khổ đau tâm lý của kiếp người và thấy rõ bản chất vạn hữu để có được một đời sống thật sự tự do.

Người con Phật khi đã có sự hiểu biết đúng đắn của Phật Pháp, thay vì quay cuồng trong những nổi khổ đau của chính mình thì họ lại khéo biết đối diện với thực tại để nhận ra bản chất đau khổ của cuộc đời. Thái độ an nhiên tự tại ấy đã hàm dưỡng nguồn trí tuệ dẫn đường mà không dễ gì một triết thuyết  nào khác có thể có được!

Đức Phật dạy cho đệ tử của Ngài hạnh lắng nghe trung thực những khổ đau trong đời sống chứ không phải tạo thêm cho cuộc đời những nổi thống khổ! Khi dạy về sự thật cuộc đời đầy dẫy khổ đau, Đức Phật không hề có ý định khuyên bảo chúng ta tầm cầu và giữ lại một cảm xúc hay cảm giác nào, mà thay vào đó là thái độ tỉnh thức để nhìn ngắm trực tiếp các hiện tượng đang xảy ra vì đau khổ là sự thực không thể chối bỏ của kiếp nhân sinh. Khi thực hành lời dạy của Đức Phật, ta biết thêm rằng bất cứ đau khổ nào cũng có nguyên nhân và khả năng chấm dứt.

Đức Phật dạy rằng, tất cả đau khổ cũng đều nằm trong định luật vô thường, chúng xuất hiện rồi lại ra đi. Nếu chúng ta luôn biết buông những dòng suy nghĩ của tâm trí luôn miên man kia, trở về quan sát mọi diễn tiến nơi hiện tại đang là cua thân, thọ, tâm, pháp, thì sẽ dễ dàng cảm nhận được lời dạy ấy. Nếu quan sát như thế, chúng ta có thể thấy được rằng mọi cảm giác hay cảm xúc của mình trong tiến trình đang là chỉ là những mảnh vụn chắp nối; và chúng ta nhận ra điều khác rất quan trọng nữa là ta cũng chính là sự tỉnh thức vốn tịch tịnh an nhiên đã có sẳn từ bao giờ, lúc ấy niềm bình an thanh thoát hiện diện.Và lúc nhận ra tâm trí chính là bản ngã nhỏ bé  luôn muốn tìm kiếm và chạy theo những đối tượng ảo trong đầu hoặc bên ngoài để tìm kiếm một cảm giác cảm xúc hạnh phúc nào đó. Như vậy khổ đau kia thật ra chỉ là những cảm giác hay cảm xúc thuần túy liên tục sinh diệt! Vấn đề nằm ở chỗ là chúng ta có thái độ chối bỏ hoặc tham muốn nó mà thôi. Và quả thật, nguyên nhân của tất cả đau khổ chính là sự không sáng suốt và lòng ham muốn.

Khổ đau là một sự thật của cuộc đời. Khi mang hình hài con người này, thì ai cũng phải chịu đau khổ dù đó là bậc thánh nhân hay kẻ phàm phu. Nhưng, bậc thánh nhân và người hiểu biết Giáo Pháp mà Đức Phật đã khai sáng  nhận thức nó chỉ là khổ đau thuần túy đúng như thực tánh của nó. Chính nhờ được trang bị bằng Chánh Kiến của Giáo Pháp như thế, nên sự thấy biết của những  người tu Phật không còn tìm vui trốn khổ một cách nông cạn nữa. Họ thực hành giáo Pháp bằng cách luôn quay trở về trong hiện tại, trọn vẹn có mặt trong hình hài này và sáng suốt tỉnh thức trực nhận các hiện tượng đang là, dù là lạc hay khổ, với cái thấy bằng trực giác ấy mở ra phương trời tự do cho nội tâm, vượt lên trên tất cả giới hạn nhận thức của bản ngã phàm trần.

Theo tinh thần đạo Phật, chúng ta phải vượt qua cả hai giới hạn hạnh phúc và đau khổ! Quan niệm của đạo Phật là thấu suốt tất cả trải nghiệm, chứ không phải là trốn chạy hoặc đầu tư vào bất cứ cảm nghiệm nào. Đây là hai vấn đề hoàn toàn khác nhau, và khi khám phá ra sự thật về đời sống luôn là một điều hết sức thú vị và kỳ diệu. Nó đòi hỏi chúng ta phải hiểu rằng, đời sống là cái gì đó cần được liễu tri trọn vẹn, chứ không phải chỉ đơn giản là một định phần buồn tẻ, để chúng ta âm thầm chấp nhận vô điều kiện cho đến khi nhắm mắt xuôi tay. Bản chất của khổ đau là cái cần được nhìn thấy và hiểu biết.

- Một khi sự thấy biết đúng theo tinh thần giáo pháp đã phát sinh, chúng ta sẽ thoát được sự chi phối của bãn ngã ảo tưởng. Khi thấu rõ bãn ngã vốn là ảo tưởng, lúc ấy ta sẽ không còn những ảo giác của tâm lý khổ đau chi phối nữa, lúc ấy một thế giới như chân như thực hiện ra, vô cùng, vô tận, vô tướng, bao dung, an lành và miên viễn .

TK. Chơn Hữu 

Gửi bình luận